Halaman

Senin, 21 Januari 2013

Papindan


Papindan punika pateh sakadi Sesawangan, kewanten binanipun papindan kruna punika polih "anu suara", yening sesawangan karahini antuk kruna: buka, kadi, luir, waluya kadi, upami:
  1. Papindan: Alise medon intara.
  2. Sesawangan: Alise buka (kadi, luir) don intaran.
Papindan tegesipun: gegambaran buka, wiadin yan bandingan pateh mirib teken...., upami: papindan kedis, tegesipun: wangun gambaran mirib kedis. Mapinda sedih, tegesipun: mirib buka anake sedih. Sane dados pepindan, punika kruna aran sane polih anusuara, luir ipun:
  1. Boke membotan blayag, tegesipun: rambutne maombak-ombakan.
  2. Betekan batise meling padi, tegesipun: sekadi beling padi.
  3. Cokore mudak sinungsang, tegesipun: sakadi bungan pudake sungsang.
  4. Cecapingane nyaling kdang, tegesipun: mirib caling kidang.
  5. Cecingakane natit, tegesipun: sledat-sledet manis.
  6. Gigine matun sumangka, tegesipun: mirib batun sumangka.
  7. Jrijine musuh bakung, tegesipun: rurus ngancan mirib pusuh bakung.
  8. Kupinge nyanggar sekar, tegasipun: karnane becik sumpangin sekar.
  9. Kukune memapah biu, tegesipun: kukune mirip papah biu, sada lengkung.
  10. Lambene barak ngatirah, tegesipun: lambene mirip buah katirah barak.

Cecangkitan


Cecangkitan puniki lengkara sane nginter artinipun. Katahipun cecangkitan puniki, kaucapang rikala magegonjakan. Ring asapunapine wenten taler anggena melog-melog timpal. Puniki cecangkitan luiripun:
  1. Tain cicing dengdeng goreng jaen, tegesipun: 1. Yening dengdenge gorreng sinah jaen, 2. Yening tain cicinge sinah nenten dados goreng.
  2. Padange tusing dadi arit, tegesipun: 1. Padange sinah nenten sida dados arit, 2. Yening padange abas antuk arit janten dados.
  3. Anake negen tumbak tusing dadi, tegesipun: 1. Yening anake rikala negen napi-napi raris tumbak, janten nenten dados, 2. Kewanten yening anak makta tumbak tegena punika dados.
  4. Rumus hitungane makejang sukeh, nanging jalanne makejang tawang, tegesipun: 1. Yening rumus hitungane wiakti sulit (tan kauningin), kewanten jalanne (rurunge) sami kauningin, yening jalan hitungane nenten kauningin.
  5. Kapal melabuh madelod, ngenah badajanne, tegesipun: 1. Yening cingakin kapale saking kaler, sinah sisin kapale balerne sane kanten.
  6. Ia gelem antudne tusing dadai jalananga, tegesipun: 1. Yening entude sinah nenten dados jalanang, sane kajalanang batis, boya ja entud.
  7. Tiang suba lepas uli sekolah, tegesipun: 1. Ipun nglepasin sekolah artine nenten masekolah.
  8. Kompek matali gandek, tegesipun: 1. Yening kompeke sane matali nika mawasta gandek.
  9. Beh, kakolongane tusing dadi gelekang, tegesipun: 1. Kakolongane sinah nenten dados gelekang, kewanten yening ajeng-ajengan janten dados gelekang.
  10. Awak suba bajang enu masih manyonyo, tegesipun: 1. Makasami anake madue nyonyo, boya ja nyeseo nyonyo sakadi anak rare.

Cecimpedan


Cacimpedan ring Bahasa Indonesia nika pateh sekadi "Teka-Teki". Cacimpedan puniki anggen pangulir budi, rikala magagonjakan utawi macanda. Linggaipun: "cimped", artinipun: bade (takeh), polih pangiring "an", dados: cimpedan, raris kaduipurwayang, dados: "cacimpedan", artinipun: bade-badean. Cacimpedan puniki sampun ketah utawi lumrah, kariinin antuk lengkara pitaken: Apake......? Ring sor puniki wantah imba utawi conto-conto cacimpedan. Minab wenten sameton sane tau utawi uning ring jawabanne?

Apake.....
  1. Apake anak cerik matapel?
  2. Anak satak maka satak matlusuk?
  3. Anak satak makasatak maudeng putih?
  4. Apa anak cerik maid cacing?
  5. Apa anak cerik maid enceh?
  6. Apa anak bongkok kereng nyuun?
  7. Anak cerik pantigang ngurek gumi?
  8. Ane kajeps idup, ane nyepes mati?
  9. Ane negen nongos, Ane kategen majalan?
  10. Ane tegeh dugdugin, ane endep juangin?
  11. Apa cekuk kajengitin?
  12. Apa cekuk baong godot basangne pesu gending?
  13. Apa bale gede matampul abesik?
  14. Base alukun ulung seka bidang?
  15. Apa don ne amun pedang, buahne amun guungan?
  16. Apa don ne srining-srining buahne amun gong?
  17. Apa don ne amun tutup, buahne amun sirah?
  18. Apa don ne utusan, buahne aturan?
  19. Apa don ne amun tlapak lima, buahne amun sigi?
  20. Apa di cerikne mapusung, di kelihne magambahan?

Pasaur / arti:
  1. Blauk
  2. Iga-iga
  3. Bungan ambengan
  4. Jaum misi benang
  5. Caratn
  6. Sendi
  7. Gangsing
  8. Pagehan
  9. Pancoran
  10. Neraca
  11. Caratan
  12. Rebab
  13. Pajeng
  14. Pusuh biu
  15. Punyan ental
  16. Punyan jempinis
  17. Waluh
  18. Punyan ental
  19. Base
  20. Padi

Bebladbadan





Bebladbadan kruna lingganipun "babad" artinipun tutur jati sane sampun kalampahan riin. Babad taler maarti abas wiadin basang kebo, banteng, utawi kambing. Sasampun polih seselan "el", pangiring "an" lan kaduipurwayang dados bebladbadan sane mateges kruna bebasan, kaanggen papiringan, saha madue purwakanti (bersajak).
Bebladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi kruna tigang palet. Krunane sane pinih riin apalet dados "giing" utawi "bantang", krunane sane kaping kalih apalet, "arti sujati (bebasanipun)", sakadi sampiran, sane ngawangun purwakanti (sajak), krunane sane kaping tiga "arti paribasa", wiadin suksmanipun, makadi :
  1. Giing (bantang) : majempong bebek,
  2. Arti sujati (bebasanipun) : jambul,
  3. Arti paribasa : ngambul.
Dadosne kecap "mbul" ring kruna "jambul", mapurwakanti ring kecap "mbul" ring kruna "ngambul".

Bebladbadan puniki masaih ring "wewangsalan", sakadi papiring indik kahanan kalih laksanan janma, ring asapunapine sada pedas suksmanipun. Kewanten yening anake mabladbadan, artinipun sane sujati nenten kaucapang, antuk kasengguh sami sampun uning ring artinipun.

Ring sor puniki wenten makudang-kudang conto bebladbadan , luiripine :
  1. Ketimun pait = paya, arti paribasane = semaya
  2. Wayang gadang = Kresna, arti paribasane = tresna
  3. Macarang Uga = sambilan, arti paribasane = masambilan
  4. Matabeng gelang = tutub, arti paribasane = tutugang
  5. Makunyit di alas = temu, arti paribasane = katemu
  6. Mabuaya di tegal = alu, arti paribasane = nglalu, kalu
  7. Mataluh nyuh = tombong, ati paribasane = sombong
  8. Jukut gedebong = ares, arti paribasane = ngeres-eresin
  9. Matiuk Jawa = belati, arti paribasane = ngulati
  10. Mabatis bebek = gempel, arti paribasane = ngempelin
  11. Base wayah = kakap, arti paribasane = gapgapan
  12. Mabuah jaka = beluluk, arti paribasane = nguluk-nguluk
  13. Mabuah wayah = jebug, arti paribasane = gedebug
  14. Mabuah kelor = klentang, arti paribasane = klentangin
  15. Mabubuh kladi = kulek, arti paribasane = elek
  16. Jaja uli magula = abug, arti paribasane = jebug
  17. Maboreh tangkah = buat, arti paribasane = kuat
  18. Mablakas peleng = timpas, arti paribasane = mimpas
  19. Mabaju tanpa lima = kutang, arti paribasane = kutang
  20. Beruk magantung = kakocor, arti paribasane = bocol
  21. Maabian Jawa = kebon, arti paribasane = ngebon
  22. Mabunga layu = mayang, arti paribasane = sayang
  23. Blulang maukir = wayang, arti paribasane = sayang
  24. Maberuk tanah = caratan, arti paribasane = nyaratang
  25. Mabawang putih = kesuna, arti paribasane = pisuna
  26. Mabunga buah = bangsah, arti paribasane = mlangsah
  27. Macarang nyuh = papah, arti paribasane = ngepah
  28. Maceleng lua = bangkung , ati paribasane = bengkung
  29. Madanyuh biu = kraras, arti paribasane = raras dogen
  30. Madasar nasi = entip, arti paribasane = ngintip
  31. Madamar langit = bulan, arti paribasane = bulanan
  32. Madamar bangke = angenan, arti paribasane = mapangenan
  33. Madamar di carik = kunang-kunang, arti paribasane = tunangan
  34. Madon jaka = ron, arti paribasane = makaronan
  35. Madakin kuping = tilu, arti paribasane = uling liu
  36. Maadin kuud = klungah, arti paribasane = jengah
  37. Ental magulung = subeng, arti paribasane = nyebeng
  38. Golok jembrana = sadu, arti paribasane = masadu
  39. Gonda di gunung = anti, arti paribasane = nganti
  40. Goak mamata barak = tuhu-tuhu, arti paribasane = tuhu (sejati)
  41. Gedebong tuh = kupas, arti paribasane = upas

Sang Prabu Aji Dharma


            Sane riin wenten prabu ring suetanegara, mapesengan Sang Prabu Aji Dharma. Sapanyeneng ida, jagate kalintang trepti. Para agunge sami subakti. Sasuen ida madeg ratu, durung naenin keni pakewuh. I maling matingkah dharma, kawesa antuk kertin ida sang prabu. Kacrita mangkin sang prabu miwah tanda mantrine sami luas maburu ka alas lebak tawa, ring tepi siring jagat idane. Akeh pisan burone sane keni kejuk. Ida sang prabu mararian ring batune asah, masuabawa sendu, raris mawacana ring parekane : cai wijil, tegarang tatasin ane di kayu tangine.
            Sasampune sinah antuka olih I Wijil, raris ipun nguningang saindike sane kantenang ipun. Wus punika raris mamargi ida sang prabu maritiaksa ula punika. Wawu kapitetesin kaelingin antuk ida, punika Sang Nagagini, putran Sang Antabhoga, makrida ring ula dales. Irika raris ida sang prabu menggah piduka ring Sang Nagagini, dening pamargannya ngapak krama. I ula dales raris kapademang. Sang Nagini taler keni katigtig, raris malaib pati purug saha tambis budal ka sapta patala. Sarauhe ring sapta patala raris kauningang ring ajinne, ida kalemesin olih Sang Prabu Aji Dharma sahasa kaparikosa, dening tan ngiringang pakayunan ida. Wusa punika atur Sang Nagaginine, murub reke dukan ida Sang Antabhoga, makayun nyedayang Sang Prabu Aji Dharma. Kancit kapanggih sang prabu dharma malinggih ring batune asah, ring sisin tukade. Sang Antabhoga mawarni ula dalit, nylepit ring selagan batune, nenten wenten anak uning. Kala punika rauh reke tanda mantrine sami, tangkil ring ida sang prabu. I patih angelung raga matur : inggih ratu sang prabu, punika mawinan cokor I dewa tan ngamiletin maburu. Akeh pisan burone lepas, ngungsi tegale kelod. Mawacana ida sang prabu : kene ko, paman patih, awanan nira tusing milu, reh nira marasa kenyel. Mara nira lakar manjus di tukade mawastu nira nepukin dursila sane makewehin. Ento putran ida Sang Antabhoga, mapesengan Ni Diah Nagagini, teka nyalah unduk pamargin ida makrida, tan manut sesana. Ida agamia tekan I Lipi Deles. Dening patemune tan manuting krama, sor kalawan singgih, sahasa nira ngamatiang I Lelipi Deles. Dadiannya Ida Sang Nagagini kena panteg nira, tumuli ida malaib, bilih suba napak di sapta patala.
            Akeh reke babaose, sami kapireng olih Ida Sang Antabhoga. Sang Antabhoga makayun kayun : aduh ne I cening kosalah ulah. Dasdasan idewek ngutil Sang Prabu Aji Dharma. Tui tuah Idas Sang Prabu Aji Dharma, dharma nerus di jagate. Wusan makayun kayun sapunika raris ida mesat ka ambarane, tumuli masalin warni marupa pandita putus, jumujug ring ajeng ida sang prabu, sarwi nguncarang weda, ngalem palungguh sang nata. Sapuput pangaleme, ida sang prabu matur : inggih, ratu padanda, kalintang suka manah titiange  rauhin padanda, rumasa titiang mangguhang suargaloka. Titiang mamitang geng sinampura, antuk katambetan titiange. Titiang nunasang ring palungguh padanda sapasira mungguing parab, napi wente suakaryan padanda rauh sakadi mangkin. Mawastu alus wacan ida pandanda : inggih we, prabu aji dharma, bapa Sang Antabhoga, bapan  I Nagaginine, ane kena tigtig I dewa. Tuah patut ban I dewa niwakang danda, dening laksanannyane  tan manut kramaning putri utama. Ne jani bapa lakar nguales piwelas I dewane. Tunasin jani bapa wara nugraha, sakayun I dewa apang ada pisukan bapane teken I dewa. Wawu asapunika wacan ida Sang Antabhoga, matur sri aji dharma : inggih, yen wenten suecan bhatara ring titiang inista, titiang nglungsur, mangda uning ring suaraning saisin jagate. Gelising crita sampun ida kanugrahin, nanging tan pisan kalugra ngawerayang, dening pawisik punika lintang pingit. Sasampune lingsir suryane budal ida sang prabu. Tatkala rauh ring Negara, raris ngranjing ka puri agung, kapendak olih pramesuarine.

Kruna Satma/Kata Majemuk (kruna Dwi Bina Eka Sruti)


Kruna satma inggih punika angkepan kalih kruna sane ngawetuang artos asiki.
Kruna satma madue cecirin minakadi ipun :
  1. Genah aksara punika tusing dadi siluran.
  2. Tan dados kaselagin antuk kruna- kruna tiosan.
  3. Kruna kakalih sane maarti asiki.
Kruna satma kakepah dados kalih soroh luirnyane:
a. Kruna Satma Sepadan (Setara) inggih punika kruna satma sane madue linggih pateh.
    -       Kruna Satma Nyihnayang Matungkalik
Imba: -  meme bapa,
-    cerik kelih,
-    luh muani,
-    tegeh endep,
-    selem putih,
-    matah lebeng,
-    bah bangun,
-    lemah peteng,
-    kemu mai,
-    kaja kelod.
-             Kruna Satma Ngerasang Arti
Imba: - joh sawat,
-    selem denges,
-    peteng dedet,
-    nyunyur manis,
-    langsing lanjar,
-    tegeh ngalik,
-    pait makilit,
-    putih ngempur,
-    manis melenyad.
b. Kruna Satma Tan Sepadan (Tak Setara) sinalih tunggil krunane nerangan kruna-kruna lianan.

    Imba:  - biu batu,
- tiing ampel,
- kesela sawi,
- jebu garum,
- katik cengkeh,
- papah biu,
- nyuh gading, msl.

Kruna Dwi Lingga


Kruna Dwi Lingga utawi Kata Ulang (sajeroning Bahasa Indonesia) inggih punika Kruna Lingga sane kakaping kalihang ri kala ngucapang, saha madue papalihan sane maendahan. Kruna Dwi Lingga madue papalihan kakalih, luire:
1.  Kruna Dwi Lingga Sane Tan Pawewehan
     Kruna sane tan pawewehan raris madue perangan sakadi ring sor puniki.
     a)    Kruna Dwi Sama Lingga (Kata Ulang Murni)
Kruna Dwi Sama Lingga inggih punika kruna lingga yan kaucapang apisan, pacang ngwangun artos tunggal wiadin akidik. Nanging yan sampun kaucapang kaping kalihang, mateges katah wiadin langkungan (lebih dari satu).
Upami:
-          gede-gede,
-          bajang-bajang,
-          truna-truna,
-          lingsir-lingsir,
-          melah-melah,
-          anyar-anyar,
-          jegeg-jegeg,
-          bagus-bagus,
-          kuning-kuning,
-          jemet-jemet,
-          beneh-beneh,
-          lemuh-lemuh,
-          manis-manis, msl.
Upami ring lengkara
-          Jegeg-jegeg pisan anake sane ngigel ring banjar dibi wengi.
-          Truna-truna ring desa pakraman nglaksanayang bakti sosial.
     b)    Kruna Dwi Maya Lingga (Kata Ulang Semu)
Kruna Dwi Maya Lingga inggih punika kruna lingga sane kaucapang kaping kalih wawu madue artos, nanging yan kaucapang apisan nenten madue artos.
            Upami:
-          kupu-kupu,
-          omang-omang,
-          kunang-kunang,
-          katang-katang,
-          kapu-kapu,
-          ogoh-ogoh,
-          pici-pici,
-          buit-buit,
-          kawa-kawa,
-          biah-biah,
-          suir-suir, msl.
Upami ring lengkara
-          Liu pesan ada omang-omang ring pasisi.
-          Sarin bunga mawa punika kaisep olih kupu-kupu.
     c)    Kruna Dwi Samatra Lingga (Kata Ulang Berlawanan Bentuk)
Kruna Dwi Samatra Lingga inggih punika kruna lingga sane kawangun antuk kruna kalih soroh, sane sumaih, sakewanten ring panguntat wanda kruna  (suku kata akhir) utawi untat kruna (kata akhir) sane rihinan bina ring sane pungkuran.
            Upami:
-          dengkak-dengkik,
-          tundak-tundik,
-          dengak-dengok,
-          kitak-kituk,
-          kejat-kejit,
-          sledat-sledet,
-          dangklang-dengkleng,
-          serat-seret,
-          kecah-kecuh,
-          daah-duuh,
-          jangkak-jongkok,
-          ungkal-angkil,
-          jadag-jodog,
-          glalang-gliling,
-          guar-gair, msl.
Upami ring lengkara
-          I Made jangkak-jongkok di beten punyan bingine.
-          Sladet-sledet panyingakane I Wayan nolih anak bajang jegeg liwat.
     d)    Kruna Dwi Purwa  (Kata Bereduplikasi)
Kruna Dwi Purwa inggih punika  kruna lingga sane kecap/wanda (suku kata) pangarepnyane kaping kalihang tur nguah (mengubah) teges tur tetuek kruna inucap saking kruna linggannyane.
Conto:  - banten (mateges "upakara yadnya") asoroh dados bebanten (mateges "warnaning upakara yadnya"  jenis perlengkapan upacara) makudang-kudang banten.
            Upami:
a. Sane marupa Kruna Lingga, luire:  sesari, sesate, sesantun, sesaur, sesajen, sesai, jejaitan, msl.
b. Sane sampun marupa Kruna Tiron, luire: sesuratan, tetagihan, bebacakan, reragragan, jejemakane, dedauhan, bebaktayan, bebaudan,  bebanyolan, masesirat, masesambatan, majejemuhan, gegaen, lelampahan, sesapan, sesawangan, cecimpedan, cecangkriman, geguritan, msl.
          Nanging patut pisan katureksain, kruna-kruna sakadi; lelipan, lelasan, memedi, dedari, kekawa, lelawah, lelakut, dedalu, msl punika kasengguh nenten ngranjing ring bebacakan Kruna Dwi Purwa.
          Punapi mawinan asapunika? Duaning kruna-kruna inucap nenten mawit saking Kruna Lingga, mawinan yening rereh Kruna Linggannyane punika nenten madue artosipun. Sujatinnyane kruna-kruna inucap wantah Kruna Lingga sane marupa Kruna Aran (Kata Benda). Yadiastun ring wanda/kecap kapertama sajeroning kruna punika masuara "e" (pepet), nanging punika nenten ja sangkanin kadwipurwayang.
Ring Kruna Dwi Purwa, kecape sane pingarep sasampunne kakapingkalihang, punika masuara; "e" (pepet), sakewanten yening nyurat antuk Aksara Bali, nenten kangkat pepetin. Sapunika taler yening nyuratang kruna (Kruna Dwi Purwa) antuk Aksara Latin, kecape pengarep kasurat: "e" (mapepet).
e)      Kruna Dwi Wesana (Ungkur)
Kruna Dwi Wesana (Ungkur) inggih punika Kruna Lingga sane kecap/wanda  pamungkurnyane kapingkalihang, tur ketahnyane madaging pangater Pa-. Mungguing tetuek Kruna Dwi Wesana puniki inggih punika nguah (mengubah) teges sane mawit saking Kruna Linggannyane.
         Conto:  -   kecog (makecos = makecog) dados pakecogcog (mateges "akeh sane makecog/makecos").
         Upami:
-          pakebyarbyar,
-          pakeberber,
-          paceburbur,
-          pacedardar,
-          pakeplugplug,
-          paketeltel,
-          pakecoscos,
-          pakenyitnyit,
-          pakedipdip,
-          pakenyornyor,
-          pakenyolnyol,
-          pacepolpol, msl.
2.  Kruna Dwi Lingga Sane Sampun Polih Wewehan
Kruna sane sampun polih wewehan makadi:
-          turun-temurun,
-          ngidih-idih,
-          mataki-taki,
-          macerik-cerikan,
-          kayun-kayunina,
-          ungkit-ungkitanga,
-          mabersih-bersih,
-          magonjak-gonjakan, msl.